ՍՐԲԱՆԿԱՐԻβԸ

Հիշողության հնէաբանությունը

Կինոխցիկի երկար ընթացք եւ համայնապատկերներ՝ տներ, եկեղեցիներ, տապանաքարեր, բնանկաρներ, առվակ, եւ ջραւմͺ մի հին լուսանկար. կամ՝ հայացքը շատ դանդաղ սահում է պատն ի վեր, որի վրա ահագնանում է ջրի հոսքը, գունաթափ որմնանկարով սվաղը սկսում է շերտ-շերտ թաχվել, հայտնվում է մի ակնախորշ՝ կαυժով եւ գավաթով, ապա՝ բացվում է մի մագաղաթե փաթթոց. կամ կինոխցիկը 360 աստիճանով համայնապատկերում է բովանդակ գյուղը, եւ երբ կադραυմ նորից հայտնվում են երեք երաժիշտներն ու նρ³նց առջեւ՝ թանով լի անոթը, բավական է հատու մի ձայն, եւ ապակին պայթում է, եւ սպիտակ հեղուկը ծածկում է սեղանը. կամͺ ֆոկուսի χαխադρոυմ, եւ ձեռքի այդ շարժման մեջ արդեն ներհյուսված է հեծյալների վարգը դիտակների վρ³յով եւ խաչվածների միջեւ...

Սա §Կոմիտաս¦ կինոնկարն է, եւ այն բաղկացած է ընդամենը երեք-չորս տասնյակ պլաններից։ Չնայած §Ավետիք¦-ում մոնտաժային համակցումները երեք անգամ շատ են, երկու ֆիլմն էլ հագեցած են ժամանակով։ Այն ամբαΥջ ժամանակով, որն անհրաժեշտ է ժամանակը տեսնելու համար։ Եւ լսելու։ Եւ ինչպես է նա սպառվում հոսելով անվերջան³Ιի անձրեυΗ առվակի ջրի հետ, եւ ինչպես է արյունաքամ լինում սպանվածի հետ։ Եւ թե ինչպես է նա դեռեυλ հնչαυմ ապակե գիշերանոթների ղողանջում, ոանք հիվանդը թոկեραվ կախել է իր խղճուկ խցի առաստաΥից եւ որոնք զարկվում են իρար։ Մարդն անցնում է բեռլինյան χαΥασέ»ραν αυ ε³ιΟαυΩ Λ³γΩ»ραυΟΗ αυΥΗΥ մեջտեղում. այնուամենայնիվ, նա. մենք լսում ենք ոչ թե ավտαΉαղեρΗ խշշոցը ասֆալտի վρա, այլ անձրեւ, կամ առվակ, կամ ընդամենը մի աղբյուր Հայաստանում։ Հսկայական քաղաքի բետոնը խեղդել-սպանել է կանաչ³χ գետակները։ Դոն Ասկարյանի ֆիլմերը բաղկացած են կերպարներից, որոնք պատմություններ են ասում, եւ ոչ հակառակը։ Յուրաքանչյուր դրվագ առանձին մի պատմություն է։ Այս կերպարների հետ, χառք Աստծո, չի պատահել այն, ինչ արել է Վիմ Վենդերսը իր ֆիլմերում, երբ նկարները ծառայում են ինչ-որ ուրիշ բանի, ծառայում են պատմությունների, ինչպիսիք իրենք չեն։ Դոն Ասկարյանի դրվագները կինեմատոգրաֆիական սր΅անկարչի պատկերέ»ρ »έ, ω³έΗ αρ λρ΅³ε³οΟ»ρΗ έΩω³έ յուրաքանչյուր նկար այստեղ ստատիկ Է ու միաժամանակ՝ շարժման մեջ, եւ ամեն մեկը իρ իսկ առասպելն Է։ §Կոմիտաս¦-ի յոսաքանչյուր դրվագ ինքնաբավ է, կաρոΥ Է գոյել ինքնին եւ այլ նկարների կարիք չունի։

Դոն Ասկարյանի ֆիլմերն այնքան են ժամանակ ինքնին, որ պետք է վերջանային, դադարեցնեին իրենց գոյությունը այն պահին, երբ էկրանին մարում Է վերջին դրվագը։ Նորից ու նորից այրվում Է թուղթը, վառվում են անկողինը, ծածկոցը, հագուստը, եւ թվում է, թե ժամանակն ինքն Է այստեղ մոլեգնում բոցի մեջ եւ հանգչում։ Այսպես կրակի մեջ անէանում են ժամացույցներ ու թվացույցեր, որոնք ասես մոմից լինեն պատրաստված, փափկում են ու ծոραυմ, ինչպես Դալիի կտավներում, իսկ ժամացույցի մեխանիզմը դեռ աշխատում է, ինչպես մի մարմին, որին գլխատել են։ Սիրտը οակ³νին բաբախαυմ է, բայց կյանքն արդեն վերջացած է։

Այստեղ է Դոն Ասկարյաέի ֆիլմերի հակասությունը, այստեղ է ընդհանրապես կինո հասկացության հակասությունը, կինոնկարները չեն մեռնում այն ժամանակի հետ, որը նրանք պատկերում են, եւ որի բաղկացուցիչ մասն են իրենք։ Նքանք իրենցից հետո մեղքի զգացողություն են թողնում։ Քանզի չենք մեռնում նրանց հետ։ Քանզի այΉ ֆիլմերը նորից ենք տեսնելու։ Թեկուզ միայն գլխով, որը մեն-մենակ կվերապրի Ήրանք։ Չէ± αρ ժամանակը, որը ֆիլմերում սպառվում է՝ հոսելով ջրի հետ եւ վառվելով բոցի հետ, միաժամանակ հավերժ պահվում է նրանց մեջ, ինչպես ապակու տակ։ Նա՝ ժամանակը, այստեղ դատապարտված է հավերժ վերադարձի ու արդիականության, որը նրա եւ անցյալն է, եւ ապագան։

Դոն Ասկարյանը ծնվել է ամենահայկական երկրամասում Ղաρաբաղում։ Բարձրագույնն ավարտել է Մոսկվայում, աշխատել կինոբեմադրիչի օգնական եւ կինոքննադատ, երկու տարի բանտ է նստել՝ 1978-ին Արեւմտյան Բ»ιΙΗέ գաղթելուց առաջ։ §Կոմիտաλ¦-ն ու §Ավետիք¦-ը հայ-գերմանական ֆիլմեր են։ Երկուսն էլ ողբերգականի հիշողաթΫան կինեմատոգրաֆիական հնէաբանաթյուն են, եթե հիշենք Հայաստանի պատմությունը, եւ այն, αρͺ դարիս առաջին եղեռնը հայերին բաժին ընկավ (չհաշված տարագրության դառնությանը)։

§Կոմիտաս¦-ը կարելի է դիտել, կարդալ (եւ լսել բանաստեղծություններում ու երգերում) որպես ձոն հայ երգահանին, որն իր կյանքի վերջին քսան տարին անցկացրել է ²րեւմուտքի հոգեբուΕ³ρ³έαυΩͺ »Υ»ιέΗσ »υ λο»ΥΝ³·αρΝ³Ο³έ լռության ուխտից հետո։ Կինոնկարը միաժամանակ Πայաստանի գեղարվեստորեն գաղտնագրված, խորհրդավոր եւ խորին սրբանկարչությունն է, նրա պատմությունն ու հայրենիքը վերստին գտնելու ցանկությունը, ցիրուցան եղած եւ վերստին պեղված հիշողության անձնական տիեզերաբանությունը։

§Ավետիք¦-ում (եթե ուզում եք, հ³յ բեմադրիչի կերպարում, որին ճակատագիրը հասցրել է Բ»ռլին, եυ αρն աεραυΩ է մի փոքրիկ բնակարանում երկաթուղուն կից, որտեղով սպանիչ դղրդյունով սուրում են գնացքներն ու ճեպընթացները) Հայաստանը կարծես ավելի է հեռացել գլխավոր կերպարից։ Բավական է մի անզգույշ շարժում կամ χαքրիկ պատկեր, եւ անկոչ հյαυր»րը՝ Հուշը եւ Տեսիլքը, տեղնուտեղը հ³յտնվում են։ Թեպետ նրանց եυλ նախ³վ³ρժանքի համար ժամանակ է εետω, որպեսզի արձակեն Ավետիքի երեւակայությունը եւ հենց կինոնկարը՝ իρ³կ³ն տեսարանի բանտից։ Հավանաբ³ր սρաέոν Ώ բացատրվում §Ավետիք¦-ի ոճական ու տեսողական բազմազանոυթյունը եւ շարահյուսական անհանգստությունը, եթե համեմատենք նախորդ աշխատանքի հետ։

Թեպետ §Ավետիք¦-Α կարելի է ΅έαραί»Ι ոρεես ֆիլմ-հ³ρσա½ραυյց (Ρ³Ϋσ³ΉραΥ աղջկա  հետ, նաեւ՝ մռայΙ պատմությունը գերմանացի մի ուսանողի, որը Ρρ³պաρ³կավ մահապատիժնեρ պատկեραղ լոυλանկաρնեρի կρքոտ սΗρահաρ  է), սակայն այն գρեթէ համρ ֆիլմ է, ինչպես եւ §Կոմիտաս¦-ը։ Դեρասանները, ոρոնց ծայρ³ստիճան Εլատ ղիմաքաղն ու շաքժումնեρΑ հակասում են իաρվիճակի Ήρ³մատիզմին, կաρծես թե գոթական ½ոհասեղաննեρից կամ λρբապատկեքնեքից իջած լինեն։ Նρ³նք հետեւαυմ են պատմությանը, αρի գαρծող անձինք հենց իρենք են, եւ αρն Ηρենք տոկում են. նρ³նց հայտնվում են գաղտնի, խոρΡρդավαρ պատկեρնեρ գեղարվեստական  դյութանքով հետոներից կանչված մահացած նախնինեρΗ երա½ներ եւ տեսիլնեρ։

Նρ³ ֆիլմերի տեսողական կառուΫσը, պատկերավոր լեզուն խորապես քրիստոնեական են եւ միաժամանակ՝ հեթանոսական։ Հայրենաբարձ պոեզիա, թախիծ  եւ տխրություն, բայց նաեւ հավատ աι այն, որ ջուրը հոսում Է, տերեւները սոսափում են քամուց. հավատ, որը ոչ մի կերպ հասու չէ մտքին, բայց որը մեր աչքերը բացում Է ժամանակի գեղեցկության հանդեպ։

Այդ լեզվին դեռեυλ չի սպ³ιնում որեւէ նպատակի ենթարկվելու վտանգը. նա դեռեυλ ինքն Ηρ մեջ Է եւ կաραΥ Է աճել ու զարգանալ, ինչպես բոժոժից դուρλ եկող պատկ»ρնեρը Դոն Ասկաρյանի ֆիլմում։

Եρ΅եմն ճեպընթացն Ηρ դժոխային աղմուկով չի խուժում ձեւ ականջը, եւ այդժամ կյանքի ձայները վեρածվում են բանաստեղծությանͺ նկարներին հարակից  տիեզերքի։

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

§Կոմիտաս¦ եւ §Ավետիք¦ ֆիլմերը ականավαρ են։

Բեռլինում ապրող կինոբեմադրիչ Դոն  Ասկարյանի հայ-գերմանական ֆիլմերը ոգեկոչում են պատկերներ, տեսիլքներ αυ երազներ կորած եւ պատերազմ ու երկρ³ίարժ տեսած Հայրենիքի մասին։ Զուգորդական պոետիկայով հագեցած այս ֆիլմերի պատկերները ինքնաբավ  են եւ հետամուտ չեն ոչ մի դրամատիկական եւ էպիկական նպատակների։ Տարկովսկու մահից ի վեր կինեմատոգրաֆիական սրբապատկերների ցուցասրահում նρ³նք ամենագեղեցիկն են եւ ամենախորհրդավորը։

ՊԵՏԵՐ   Վ. ՅԱՆΌԵՆ

TIP  թիվ 23,  1993թ.